Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 1 tuổi: cha mẹ có thể quan sát gì trong giai đoạn 12-18 tháng
Tìm kiếm dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 1 tuổi thường có nghĩa là bạn đã nhận thấy điều gì đó nhỏ nhưng lặp lại: ít cử chỉ hơn, phản ứng với tên gọi ít hơn, ít trò chơi qua lại, hoặc một kiểu hành vi có vẻ khác với những trẻ cùng tuổi. Ở 12 tháng, không một hành vi riêng lẻ nào có thể cho bạn câu trả lời. Sự phát triển rất khác nhau, và nhiều dạng chậm phát triển có thể có hơn một nguyên nhân. Tuy vậy, quan sát cẩn thận có thể giúp bạn quyết định nên nêu điều gì trong lần khám nhi tiếp theo. Hướng dẫn này giải thích cần theo dõi gì trong giai đoạn 12 đến 18 tháng, cách tránh diễn giải quá mức một mốc phát triển bị lỡ, và cách bối cảnh sàng lọc đặc điểm tự kỷ có thể hỗ trợ giáo dục cha mẹ mà không thay thế đánh giá nhi khoa.
Trước tiên, hãy so sánh các mẫu hành vi, không phải một mốc bị lỡ
Trẻ 1 tuổi thay đổi rất nhanh. Một số bé biết đi sớm nhưng nói muộn. Một số bé thận trọng với người lạ. Một số bé tập trung mạnh vào đồ vật, âm thanh hoặc thói quen trong thời gian ngắn. Vì vậy, câu hỏi hữu ích nhất không phải là: "Con tôi có làm một mục trong danh sách không?" Câu hỏi tốt hơn là: "Có nhiều khác biệt về xã hội, giao tiếp, chơi hoặc giác quan xuất hiện cùng nhau và tiếp tục xuất hiện ở nhiều bối cảnh không?"
Ví dụ, một bé không vẫy tay một lần có thể chỉ đang mệt, ngại hoặc không hứng thú. Một mẫu rộng hơn có ý nghĩa hơn: hiếm khi đáp lại tên, dùng ít cử chỉ, không chia sẻ sự chú ý, ít bắt chước và có vẻ quan tâm đến đồ vật hơn con người trong lúc chơi hằng ngày.
Cũng hãy chú ý đến kỹ năng bị mất. Nếu trước đây trẻ từng bập bẹ, vẫy tay, với tay, cười xã hội hoặc đáp lại tên rồi sau đó không còn làm đều đặn nữa, điều đó đáng được trao đổi sớm với chuyên gia nhi khoa. Mất kỹ năng có thể có nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng không nên bỏ qua.
Dấu hiệu tự kỷ thường gặp ở trẻ 1 tuổi
Các dấu hiệu sớm liên quan đến tự kỷ ở 12-18 tháng thường nằm trong bốn lĩnh vực chồng lấp: kết nối xã hội, giao tiếp, chơi, và các mẫu lặp lại hoặc giác quan. Trẻ không cần thể hiện mọi dấu hiệu. Mối lo sẽ mạnh hơn khi nhiều dấu hiệu xuất hiện thường xuyên, kéo dài và được nhiều hơn một người chăm sóc nhận thấy.
Kết nối xã hội: giao tiếp mắt, nụ cười chia sẻ và phản ứng với tên
Nhiều cha mẹ nhận thấy khác biệt xã hội đầu tiên trong các sinh hoạt đơn giản. Trẻ 1 tuổi có thể giao tiếp mắt hạn chế khi ăn, thay tã, nghe hát hoặc chơi ú òa. Trẻ có thể cười, nhưng không thường theo cách xã hội được chia sẻ, chẳng hạn cười lại với người chăm sóc đang cười với trẻ. Một số bé có vẻ hài lòng khi được bế nhưng không thường nhìn qua lại giữa người chăm sóc và một đồ vật thú vị.
Phản ứng với tên là một quan sát thường gặp khác. Ở tuổi này, nhiều bé quay lại, dừng lại hoặc ngẩng lên khi người quen gọi. Một lần không đáp lại trong căn phòng ồn ào không phải là điều đáng lo riêng lẻ. Điều đáng chú ý là mẫu hiếm khi đáp lại tên dù thính giác có vẻ bình thường ở mặt khác, chẳng hạn vẫn phản ứng với nhạc, cửa, món ăn vặt yêu thích hoặc âm thanh trong nhà.
Cử chỉ và giao tiếp: chỉ tay, vẫy tay, với tay và bập bẹ
Khoảng 1 tuổi, giao tiếp không chỉ là lời nói. Cử chỉ rất quan trọng. Bé có thể vẫy tay, với tay để được bế, giơ tay, chỉ, đưa đồ vật ra cho xem, lắc đầu hoặc dùng âm thanh để thu hút chú ý. Cử chỉ hạn chế có thể là một trong những dấu hiệu sớm rõ hơn, vì cử chỉ là cầu nối lớn giữa giao tiếp của bé và ngôn ngữ về sau.
Bập bẹ cũng quan trọng, đặc biệt là trò chơi âm thanh qua lại. Một số bé tự kỷ vẫn ê a, bập bẹ và mỉm cười, vì vậy sự hiện diện của các hành vi đó không khẳng định hay loại trừ điều gì. Quan sát hữu ích hơn là liệu bé có dùng âm thanh theo cách xã hội không: thay phiên với người chăm sóc, thay đổi âm thanh để thu hút chú ý, hoặc kết hợp âm thanh với giao tiếp mắt và cử chỉ.
Nếu bạn đang so sánh dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 13 tháng hoặc 15 tháng, hãy tìm sự phát triển theo thời gian. Trẻ có thể chưa có nhiều từ, nhưng thường bạn sẽ mong thấy nhiều giao tiếp có chủ đích hơn, không phải ít hơn.
Chơi và bắt chước: sao chép, cho xem và chia sẻ chú ý
Chia sẻ chú ý nghĩa là trẻ nhận thấy điều gì đó và đưa người khác vào trải nghiệm. Trẻ 1 tuổi có thể chỉ vào một con chó, giơ đồ chơi lên, nhìn lại sau một âm thanh buồn cười hoặc bắt chước vỗ tay trong bài hát. Những lo ngại sớm có thể gồm hiếm khi cho xem đồ vật, hiếm khi mang đồ đến người chăm sóc để chia sẻ niềm vui, hoặc không sao chép hành động đơn giản như vỗ tay, vẫy tay, gõ trống hay làm mặt vui đùa.
Cách chơi cũng có thể trông khác. Một số bé tập trung mạnh vào bánh xe quay, mở và đóng cửa, xếp đồ vật thành hàng, hoặc lặp lại một chuyển động với ít hứng thú khi người chăm sóc tham gia. Sự lặp lại một mình không tự động đáng lo; trẻ lặp lại vì lặp lại giúp học. Điều này đáng theo dõi hơn khi trò chơi lặp lại lấn át trò chơi xã hội, bắt chước và khám phá linh hoạt.
Mẫu giác quan hoặc lặp lại
Một số trẻ 1 tuổi phản ứng mạnh với âm thanh, kết cấu, ánh sáng, quần áo, tắm, đánh răng hoặc một số món ăn. Trẻ khác có vẻ ít phản ứng bất thường với những điều người chăm sóc nghĩ trẻ sẽ nhận ra. Các chuyển động lặp lại như lắc người, vẫy tay, cử động ngón tay hoặc xoay có thể xuất hiện ở nhiều trẻ, nhất là khi hào hứng hoặc mệt. Điều quan trọng là tần suất, cường độ và liệu mẫu đó có xuất hiện cùng khác biệt giao tiếp xã hội hay không.
Khác biệt giác quan không phải là dấu hiệu tự kỷ độc lập. Chúng là một phần của bức tranh tổng thể. Khi phản ứng giác quan, cử chỉ hạn chế, giảm chia sẻ chú ý và chơi lặp lại xuất hiện cùng nhau, việc ghi lại và hỏi ý kiến là hợp lý.
12, 13, 15 và 18 tháng có thể trông như thế nào
Cha mẹ thường tìm theo đúng tháng tuổi vì vài tháng có thể có vẻ rất quan trọng trong năm thứ hai của đời trẻ. Mục tiêu không phải là chấm điểm trẻ từng tháng. Mục tiêu là nhận ra giao tiếp và kết nối xã hội có đang trở nên phong phú hơn không.
Từ 12 đến 13 tháng
Khoảng 12 tháng, nhiều bé chơi các trò xã hội đơn giản, vẫy tay, dùng "mẹ" hoặc "ba" cho cha mẹ, hiểu "không" trong tình huống đơn giản, kéo người đứng lên và đi men theo đồ nội thất. Các quan sát có thể liên quan đến tự kỷ gồm ít đáp lại tên, ít nụ cười xã hội ấm áp, giao tiếp mắt hạn chế, ít bập bẹ, ít cử chỉ, ít hứng thú với ú òa hoặc trò vỗ tay, và không với tay để được bế.
Đây cũng là độ tuổi cha mẹ có thể thắc mắc về dấu hiệu tự kỷ không lời ở trẻ 1 tuổi. Hãy thận trọng với cách nói đó. Một trẻ 1 tuổi có ít từ không tự động là không lời. Câu hỏi hữu ích hơn là liệu trẻ có giao tiếp có chủ đích bằng âm thanh, cử chỉ, ánh mắt, nét mặt và chia sẻ chú ý hay không.
Khoảng 15 tháng
Đến 15 tháng, nhiều trẻ nhỏ giao tiếp tích cực hơn dù lời nói vẫn đang hình thành. Trẻ có thể cho xem đồ chơi, chỉ để nhờ giúp, mang thứ gì đó đến người chăm sóc, hoặc nhìn qua lại giữa người và đồ vật. Lo ngại có thể gồm không chia sẻ sở thích, không dùng cử chỉ để yêu cầu hoặc cho xem, không bắt chước hành động quen thuộc và dường như không tìm kiếm chú ý xã hội khi chơi.
Đây là thời điểm tốt để dùng nhật ký quan sát đơn giản. Ghi lại điều gì đã xảy ra, xảy ra ở đâu, bạn đã thử gì và con phản ứng thế nào. Một mẫu xuất hiện qua bữa ăn, giờ chơi, giờ tắm và đi dạo ngoài trời hữu ích hơn một ký ức đơn lẻ.
Khoảng 18 tháng
Ở 18 tháng, sàng lọc đặc hiệu cho tự kỷ thường được khuyến nghị trong chăm sóc sức khỏe trẻ em. Điều đó không có nghĩa mọi lo ngại phải chờ đến 18 tháng. Nếu dấu hiệu xuất hiện sớm hơn, hoặc kỹ năng bị mất, cha mẹ có thể hỏi sớm hơn.
Dấu hiệu tự kỷ có thể có ở trẻ 18 tháng gồm không chỉ để cho thấy điều gì thú vị, từ hoặc cử chỉ rất hạn chế, ít chơi giả vờ, phản ứng với tên hạn chế, rất khó chịu với thay đổi nhỏ trong thói quen, chuyển động lặp lại, hoặc tập trung mạnh vào một phần của đồ vật. Một lần nữa, những quan sát này không phải bằng chứng. Chúng là lý do để hỏi về sàng lọc phát triển, hướng dẫn can thiệp sớm, kiểm tra thính lực khi phù hợp hoặc giới thiệu đến chuyên gia.
Dấu hiệu ở bé gái hoặc bé trai 1 tuổi
Cha mẹ thường hỏi liệu dấu hiệu tự kỷ ở bé gái 1 tuổi có khác với bé trai 1 tuổi không. Ở độ tuổi này, các quan sát sớm cốt lõi nhìn chung tương tự: phản ứng với tên, giao tiếp mắt, cử chỉ, chia sẻ chú ý, bắt chước, linh hoạt khi chơi và các mẫu giác quan.
Rủi ro không phải là bé trai và bé gái có danh sách hoàn toàn riêng. Rủi ro là người lớn có thể diễn giải cùng một hành vi khác nhau. Một bé gái im lặng có thể được mô tả là điềm tĩnh hoặc độc lập. Một bé trai im lặng có thể được mô tả là chậm hoặc khó thu hút. Một trẻ ngập ngừng về xã hội thuộc bất kỳ giới nào cũng có thể bị bỏ sót nếu người chăm sóc chỉ dựa vào khuôn mẫu.
Hãy dùng cùng một chuẩn thực tế: so sánh con với sự phát triển giao tiếp xã hội mong đợi theo tuổi, không phải với kỳ vọng giới. Nếu mối lo của bạn kéo dài, việc nêu ra là hợp lý.
Đi, đi nhón chân và câu hỏi về vận động
Các tìm kiếm về dấu hiệu tự kỷ khi trẻ 1 tuổi đi thường đến từ cha mẹ nhận thấy đi nhón chân, chậm biết đi, tư thế lạ hoặc khác biệt vận động. Đi một mình không phải là dấu hiệu cốt lõi của tự kỷ. Nhiều trẻ 1 tuổi vẫn đang học đứng, đi men, giữ thăng bằng và đi. Một số trẻ nhỏ khỏe mạnh biết đi muộn hơn trẻ khác.
Vận động trở nên liên quan hơn khi xuất hiện với các mẫu rộng hơn. Ví dụ, trẻ có thể thường đi nhón chân, vẫy tay khi hào hứng, xoay lặp lại, tránh trò bắt chước, dùng ít cử chỉ và hiếm khi đáp lại tên. Sự kết hợp đó cung cấp nhiều thông tin hơn kiểu đi riêng lẻ.
Nếu bạn nhận thấy chậm vận động, cứng người, mất kỹ năng vận động, té ngã thường xuyên, yếu bất thường hoặc lo ngại về ăn và nuốt, hãy trao đổi trực tiếp với chuyên gia nhi khoa. Những dấu hiệu đó có thể cần được chú ý dù tự kỷ có phải là một phần của câu hỏi hay không.
Có nên dùng bài quiz về dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 1 tuổi không?
Một bài quiz về dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 1 tuổi có thể hấp dẫn vì nó hứa hẹn sự rõ ràng khi bạn đang lo lắng. Vấn đề là hầu hết bài quiz trực tuyến quá đơn giản đối với bé hoặc trẻ rất nhỏ. Chúng có thể giúp bạn sắp xếp suy nghĩ, nhưng không nên được xem là câu trả lời.
Với trẻ nhỏ như vậy, cách an toàn hơn là dùng danh sách như công cụ ghi chú. Hãy viết ví dụ: "Không quay lại khi được gọi tên ba lần trong lúc chơi yên tĩnh", "với tay lấy đồ ăn nhưng không nhìn người chăm sóc", hoặc "cười khi bị cù nhưng hiếm khi cười đáp lại trong trò chơi mặt đối mặt". Ghi chú cụ thể giúp bác sĩ hiểu những gì bạn đang thấy.
Với cha mẹ muốn có ngôn ngữ rộng hơn về đặc điểm, mẫu hành vi và giới hạn của sàng lọc, phản ánh có cấu trúc về đặc điểm tự kỷ có thể hữu ích như nền tảng giáo dục. Không nên dùng nó để gắn nhãn cho trẻ hoặc thay thế sàng lọc nhi khoa. Bước tiếp theo quan trọng nhất với trẻ 1 tuổi vẫn là cuộc trò chuyện với chuyên gia sức khỏe trẻ em có trình độ.
Cần theo dõi gì trước khi nói với chuyên gia nhi khoa
Bạn không cần hồ sơ hoàn hảo. Một nhật ký ngắn, cụ thể trong một hoặc hai tuần thường đủ để cuộc trò chuyện rõ hơn.
Theo dõi các khoảnh khắc hằng ngày này:
- Phản ứng với tên trong môi trường yên tĩnh và ồn ào
- Giao tiếp mắt khi ăn, chơi, nghe hát và được dỗ dành
- Nụ cười xã hội và biểu cảm qua lại
- Cử chỉ như vẫy tay, chỉ, với tay, cho xem hoặc giơ tay
- Bập bẹ, bắt chước âm thanh và âm thanh theo lượt
- Bắt chước vỗ tay, vẫy tay, nét mặt hoặc trò chơi đơn giản
- Chia sẻ chú ý, như nhìn qua lại giữa người và đồ vật
- Chơi lặp lại, tập trung mạnh vào đồ vật hoặc khó chịu với thay đổi nhỏ
- Phản ứng giác quan với âm thanh, chạm, kết cấu thức ăn, ánh sáng hoặc chuyển động
- Bất kỳ kỹ năng nào từng có nhưng bị mất
Nếu có thể, hãy quay vài video ngắn về khoảnh khắc điển hình, không chỉ khoảnh khắc đáng lo nhất. Video về giờ chơi, phản ứng với tên, yêu cầu đồ ăn vặt và bài hát yêu thích có thể hữu ích hơn một lời giải thích dài.
Một bước tiếp theo bình tĩnh cho cha mẹ
Nếu bạn đang thấy các dấu hiệu sớm có thể liên quan đến tự kỷ ở trẻ 1 tuổi, mục tiêu không phải là hoảng sợ hay im lặng chờ đợi. Mục tiêu là hành động sớm và bình tĩnh. Mang ghi chú đến chuyên gia nhi khoa của con. Hỏi liệu sàng lọc phát triển, đánh giá thính lực, hỗ trợ ngôn ngữ, can thiệp sớm hoặc giới thiệu chuyên gia có phù hợp không.
Bạn cũng có thể tiếp tục tìm hiểu về đặc điểm tự kỷ, giới hạn của sàng lọc và ngôn ngữ hỗ trợ thông qua tài nguyên giáo dục về kiểm tra tự kỷ. Hãy dùng thông tin đó để chuẩn bị câu hỏi tốt hơn, không phải để đưa ra phán đoán cuối cùng về con. Hỗ trợ sớm hữu ích nhất khi thực tế, tôn trọng và dựa trên quan sát thật.
FAQ
Tôi có thể biết con 1 tuổi của mình có tự kỷ không?
Bạn không thể biết từ một dấu hiệu hoặc một danh sách trực tuyến. Bạn có thể nhận thấy các mẫu đáng được theo dõi, như phản ứng với tên hạn chế, ít cử chỉ, ít chia sẻ chú ý, giảm bắt chước, chơi lặp lại, khác biệt giác quan hoặc mất kỹ năng. Hãy chia sẻ những quan sát đó với chuyên gia nhi khoa.
Dấu hiệu cảnh báo lớn nhất của tự kỷ ở 1 tuổi là gì?
Một trong những dấu hiệu quan trọng nhất là mất kỹ năng xã hội hoặc giao tiếp đã từng có. Một lo ngại mạnh khác là cụm khác biệt kéo dài, như hiếm khi đáp lại tên, dùng ít cử chỉ, giao tiếp mắt hạn chế và không chia sẻ chú ý. Một hành vi riêng lẻ ít ý nghĩa hơn một mẫu lặp lại.
Bé tự kỷ có ê a và mỉm cười không?
Một số bé tự kỷ vẫn ê a, bập bẹ, mỉm cười và thích được âu yếm. Câu hỏi là liệu những hành vi đó có được dùng theo cách xã hội và qua lại hay không. Ví dụ, bé có cười đáp lại, thay phiên tạo âm thanh, nhìn để chia sẻ niềm vui hoặc dùng âm thanh và cử chỉ để kết nối với người chăm sóc không?
Bé tự kỷ có với tay để được bế không?
Một số bé có, và một số có thể không làm thường xuyên. Ít với tay, ít giơ tay hoặc ít tìm kiếm an ủi có thể đáng ghi lại khi xuất hiện cùng các khác biệt giao tiếp xã hội khác. Chỉ riêng điều đó không đủ để quyết định chuyện gì đang xảy ra.
Dấu hiệu tự kỷ ở bé gái 1 tuổi có dễ bị bỏ sót hơn không?
Có thể bị bỏ sót khi người lớn dựa vào khuôn mẫu hoặc diễn giải hành vi yên lặng là chỉ nhút nhát hoặc dễ tính. Ở 12-18 tháng, hãy dùng cùng các lĩnh vực quan sát cho mọi trẻ: phản ứng với tên, cử chỉ, chia sẻ chú ý, bắt chước, chơi, phản ứng giác quan và thay đổi kỹ năng.
Chậm biết đi có phải dấu hiệu tự kỷ ở trẻ 1 tuổi không?
Chậm biết đi một mình không phải là dấu hiệu tự kỷ rõ ràng. Chậm vận động có thể xảy ra vì nhiều lý do. Điều này liên quan hơn khi khác biệt vận động xuất hiện với cử chỉ hạn chế, giảm tham gia xã hội, chuyển động lặp lại, khác biệt giác quan hoặc mất kỹ năng. Dù thế nào, hãy nêu lo ngại vận động với chuyên gia nhi khoa.
Tôi có nên chờ đến 18 tháng để sàng lọc không?
Sàng lọc đặc hiệu tự kỷ định kỳ thường được thực hiện ở 18 và 24 tháng, nhưng lo ngại có thể được nêu sớm hơn. Nếu con bạn mất kỹ năng, cho thấy vài dấu hiệu kéo dài, hoặc bạn cảm thấy có điều gì đó không phát triển như mong đợi, hãy hỏi ý kiến trước lần khám định kỳ tiếp theo.